ervaringsdeskundige ervaringsdeskundige

Recht van spreken

Ontmoetingsdag "Recht van Spreken": over herstel en reintegratie van gedetineerden.

Als het over re-integratie van gedetineerden in de samenleving gaat dan lijken alleen politici, beleidsambtenaren en vertegenwoordigers van professionele instellingen aan het woord te komen. Maar hoe denken degenen die direct betrokkenen zijn bij dat proces er over?

Bijvoorbeeld de slachtoffers, (ex) -gedetineerde zelf, zijn/haar familie, de en vrijwilligers? Ook zij hebben recht van spreken over dit onderwerp, maar worden tot nu toe nauwelijks gehoord.

Op 2 november werd er daarom een unieke ontmoetingsdag georganiseerd, waarin deze mensen met elkaar en met professionals in gesprek gaan over hoe de terugkeer van gedetineerden, in ieders belang, het best zou moeten verlopen. Het is een dag die door en voor slachtoffers, (ex) -gedetineerden, vrijwilligers en professionals werd georganiseerd. Deze dag werd niet gesubsidieerd en was onafhankelijk: iedereen kon vrijuit en ongebonden spreken. De dag begon met het plenair luisteren naar enkele verhalen van slachtoffer, familie van gedetineerde, (ex)-gedetineerde en een gevangenisbewaarder. Om het gesprek zo goed mogelijk te faciliteren werd er voor en na de lunch in kleinere groepen de dialoog gevoerd. De dag werd na de lunch opgeleukt met een verrassing- act van Peter Faber. Peter Faber is al langere tijd betrokken bij het onderwerp detentie en heeft een stichting, die als doel heeft mensen, ongeacht hun achtergrond van passief actief in het leven te leren staan.

De totstandkoming

De dag ontstond toen twee gelijkgestemde zielen elkaar troffen, een ex-gedetineerde en een gevangenisdirecteur. Twee mensen die tijdens het ondergaan van een detentie ieder aan de uiterste lijn van het proces van het gevangeniswezen staan. Binnen de gevangenismuren treffen beiden elkaar meestal en alleen tijdens het afhandelen van een opgelopen rapport.

Midden In het gewone dagelijkse leven hebben zij elkaar ontmoet en kwamen erachter dat zij dezelfde passie, betrokkenheid en bezieling deelden genaamd "herstelgerichte detentie". Tijdens vervolgontmoetingen inspireerde zij elkaar en kwamen tot een droom. Iedereen die het maar wilde horen vertelde zij over de droom; een dag waarin alle partijen die betrokken zijn tijdens detentie aan een tafel te krijgen om met elkaar in gesprek te gaan. Zo begonnen zij hun droom om te zetten tot werkelijkheid. Met andere bevlogen en inspirerende mensen is deze dag uiteindelijk tot stand gekomen.

De dag zelf

De dag heeft bij de 160 tot 170 aanwezigen een diepe indruk achtergelaten. Een dag waarop iedereen zijn belevingen, zijn waarheid, eigen inzicht en handelen bespreekbaar durfde te maken zonder dat het in twijfel getrokken werd. Een gemixt deelnemersveld zoals: slachtoffers, moeders van gedetineerden, professionals, partners, bestuurders van instellingen en gedetineerden die hun wensen, ideeën, verdriet, onmacht, frustratie, maar vooral de ook de behaalde successen met elkaar deelden. En dan de getuigenissen die ons gegeven werden. Vier personen die na jaren het eigen zwijgen doorbreken omdat het voor hen tijd was om gebruik te maken van hun 'recht van spreken'.

Alom was er respect voor deze mensen en hun getuigenissen.

Na een andere opening dan men normaal gewenst is, namelijk een vooraf opgenomen filmpje, kwamen er in de ochtend vier sprekers aan het woord:

1. Een slachtoffer

2. Een achterblijver (familie van gedetineerde)

3. Een ex-gedetineerde

4. Een Gevangenisbewaarder

Slachtoffer

Ik ben dan wel erg kwetsbaar, maar wil ik vervolgens door anderen als slachtoffer gezien worden? Nee dat wil ik niet. Het heeft mij jaren gekost om niet meer met mijn gezicht naar het verleden te staren maar om te draaien en te kiezen voor het leven. Met mijn gezicht naar de toekomst. Te stoppen met die eeuwige niet beantwoorde waarom-vragen. Ik weet hoe het is om slachtoffer te zijn van een misdrijf die aan alle kanten werd ontkend. De wanhoop, het ongeloof, moedeloosheid, verdriet, boosheid, angst, eenzaamheid etc.. De twijfel aan mijn eigen gezonde verstand, de hopeloosheid die ik ervoer als iedereen verstomde, de machteloosheid die ik voelde bij de ontkenning door familieleden en behandelaars, de allesoverheersende, ziedende haat die in mij woekerde naar mijn dader. De vernielingsdrang die hiermee gepaard ging uitte zich naar mijn directe omgeving en naar mijzelf.

Mijn huidige rollen in het leven heb ik moeten bevechten.

Een persoon die na tientallen jaren haar verhaal deed hoe zij slachtoffer werd van een delict. Dit delict overkwam haar in haar kinderjaren. De daaruit voortvloeiende beschadigingen heeft zij tot haar 45e levensjaar met zich meegedragen. De erkenning van het gebeurde feit en wat deze beschadigingen met mensen doet (ook in je omgeving) wilde zij delen. Vandaag liet zij horen dat ze voor deze ene keer de rol van slachtoffer op zich wilde nemen omdat dit de rolverdeling van de sprekers was, maar zij liet ook meteen weten dat zij na deze dag niet als slachtoffer gezien wil worden. Dat ze mens is met heel veel andere rollen, talenten en kwaliteiten. Ze heeft deze rollen wel moeten bevechten.

Er loopt een rode draad door mijn leven: ik ben beschadigd. Er is in het verleden iets elementairs en fundamenteels weggeslagen. Mijn reis in de psychiatrie wordt nu begrijpelijk. Er loopt een rode draad door mijn leven. En vandaag kom ik er voor het eerst publiekelijk voor uit. Vandaag staat de mens centraal. De mens en zijn/haar verhaal. Nu was het mijn verhaal. Nu mag ik, op mijn 45e, recht van spreken. Ik hoop met mijn verhaal iedereen uit te nodigen het verborgen verhaal te vertellen. Want jullie hebben ook recht van spreken.

Achterblijver

Wat gebeurt er met je als mens wanneer je op een dag te horen krijgt dat een dierbaar familielid in de gevangenis zit voor een gepleegd delict: verbijstering, verwarring, verdriet en ongeloof

Op een avond ging de telefoon. Mijn moeder vertelde opgewonden en bezorgd dat mijn zus vast zat. Ik lachte en zei "mam iedereen zit wel eens vast in de file". Al snel bleek dat het om een heel ander vastzitten ging. Totale verbijstering, verwarring, verdriet en ongeloof. De gevangenis. Eigenlijk houd je met alles rekening; ziekte, dood ,scheiding, maar een misdrijf gepleegd door een dierbare, nee, dat zit niet in je systeem. Alle energie ging uit naar het verzorgen van goede juridische bijstand in de vorm van een goede advocaat. Daar werd op gefocust, geen moeite of geld was te veel. Triest.

Eigenlijk ontstond er direct een verdeeldheid in de familie omdat iedereen op zijn eigen manier met dit verdriet omging. Sommige werden overspoeld door schaamte, anderen waren boos. De familie kon niet omgaan met de verschillende gevoelens die dat bij hen opriep. Het veertien maanden durende voorarrest kreeg een zware betekenis in de familie. Tijdens dat voorarrest mocht er niet behandeld worden, d.w.z. dat geen enkele vorm van zorg/geestelijke bijstand werd aangeboden. Wel werd mijn zusje voor onderzoek naar het Pieter Baancentrum overgebracht. Diagnoses ten over, maar behandeling nee, terwijl het overduidelijk was dat mijn zusje psychisch in de war was. Zij had last van wanen, was er van overtuigd dat het slachtoffer haar leven door middel van voodoo dusdanig bedreigde dat hij om die reden een waarschuwing moest krijgen, die uiteindelijk met de dood afliep.

Geen behandeling toekennen, of niet aandachtig en zorgvuldig kijken wat iemand echt nodig heeft, is schadelijk voor alle partijen. Hoe herstel je wat beschadigd is en hoe onderhoud je wat er nog is. Hoe geef je iemand de kans de realiteitszin en zichzelf terug te vinden om na detentie een reële en vooral eerlijke kans te krijgen in de maatschappij? Met eerlijk bedoel ik: je laat mensen buiten detentie ook niet aan hun lot over, en ook mensen in detentie (voorarrest) zijn mensen en hebben juist behoefte aan ondersteuning. Bedenk hoe het moet zijn als je psychisch in de war bent om bijna hele dagen in een cel te zitten en de tijd weg voelt vloeien zonder dat iemand zich om je bekommert. Hiermee bedoel ik met name het gehele systeem.

Ex-gedetineerde

Als een rode draad loopt Justitie door mijn leven. Van mijn elfde tot in mijn dertigste levensjaar ben ik veelvuldig met justitie in aanraking gekomen. Van jeugd tot volwassenenrecht. Tijdens deze justitiële contacten volgde ik meerdere detenties, van korte straffen tot straffen van anderhalf en vijf jaar.

Doordat ik al op jonge leeftijd uit huis geplaatst werd door de kinderbescherming had ik niet goed geleerd om op een juiste manier hulp te vragen. Al vroeg schakelde ik over op overlevingsstrategieën waarmee ik me in justitiële instellingen staande wist te houden. Toch bleef ik net als ieder ander mens verlangen naar aandacht, liefde, je begrepen voelen en iemand die helpt overzicht te scheppen in de kluwen van problemen. Want diep van binnen was ik zoekende en hoopte ik dat het gewoon beter zou worden, "een ander leven" maar je weet niet waar je moet beginnen. Achter de celdeur hielden deze verlangens en daarbij behorende gevoelens niet op, het opgesloten zitten met dat gevoel gaf zelfs een versterkende werking. Naarmate ik ouder werd vergden een leven in eenzaamheid, met drugs, criminaliteit en gevangenis zijn tol. Van een sociaal netwerk was al lang geen sprake meer door mijn manier van leven en het bijbehorende gedrag.

Had dit voorkomen kunnen worden? Wellicht als ik goed naar mijn behoeftes had kunnen luisteren en deze uit had durven spreken was dit een stap in de goede richting geweest. Ik heb het destijds als lastig ervaren om mijn behoeftes onder woorden te brengen. Ik miste daarvoor het vertrouwen, moed en vaardigheden en voelde me te trots om hulp te vragen. Mijn vrijheid voelde belangrijker dan alle andere zaken in het leven. Ik heb meerdere trajecten aangegrepen zodat ik weer eerder buiten de gevangenismuren stond. Wat uiteindelijk tot niets leidde.

Ervaringsdeskundigheid: Ik heb veel steun ervaren van de ervaringsdeskundigen en andere hulpverlening die al werkzaam waren binnen de psychiatrie. Wetende dat iemand bijvoorbeeld ook met een verslaving of behandelachtergrond en de daarbij behorende gevoelens te maken heeft gehad neemt de drempels weg. Die herkenning voelt uitnodigend en biedt al heel snel een opening voor een gesprek.

Wat heb ik gemist: Als ik praat over wat ik gemist heb wil ik absoluut niet alles bij anderen neerleggen. Ik heb als mens verantwoordelijkheid te nemen voor de keuzes die ik in het verleden heb gemaakt. Ik heb zelf ooit oog in oog gestaan met de mensen die ongewild de dupe zijn geworden van mijn acties. Dat dit niet gemakkelijk was hoeft verder geen uitleg. Alle betrokken partijen hebben hierdoor echter wel de innerlijke ruimte gekregen zich uit te spreken en zo goed mogelijk verder te gaan met leven. Als gedetineerde heb je een andere rol maar nog steeds ook een eigen verantwoordelijkheid, natuurlijk is het wel prettig als de mogelijkheid daadwerkelijk geboden wordt om die verantwoordelijkheid (samen) te nemen. Het is belangrijk om tijdens een detentie vroegtijdig aan je persoonlijke ontwikkeling te kunnen werken. Er valt van beiden kanten nog veel te leren en winst te boeken, het gaat immers over samenwerken aan een liefst gezamenlijke toekomst. Dit vraagt onder andere om: moed, doorbreken van oude gewoontes, openheid, vertrouwen, vaardigheden, et cetera. Ik wil het niet mooier inkleuren dan dat het is, het is niet gemakkelijk...maar alle betrokken partijen krijgen er heel wat voor terug.

Gevangenisbewaarder

Openlijk vertelde hij over zijn eigen onzekerheid en twijfels over hoe te handelen in sommige situaties. Hij kwam met praktijkvoorbeelden waar hij te maken kreeg met normen en waarden, met begrenzen of grenzen verleggen. Over protocollen en richtlijnen en gezichtsverlies. En hoe verhoudt dit alles zich naar mijn eigen mens zijn. Hoe vind je de balans tussen professionele afstand en menselijke nabijheid. De gevangenisbewaarder spaarde zich zelf niet tijdens dit getuigenis. Een getuigenis van moed en oprechte openheid. Het blijft balanceren binnen de gestelde kaders van je werkzaamheden bij justitie. Maar soms moet je over je eigen grenzen kijken om te kunnen zien wat de ander echt helpt(ook al gaat de ander soms over je grens). Vraag je ten alle tijden af: wat levert het mezelf op en wat ontneem of geef ik de ander. Want door de door mij gemaakte beslissing kan ik de gedetineerde zijn tweede kans ontnemen. Overleg op tijd als je het even niet weet om tot een goede keuze te komen. Blijf in gesprek met de gedetineerde en, probeer de argumenten van zijn handelen te horen en te analyseren.

Conclusies die je kunt trekken aan de hand van wat deze man vertelde: de gedetineerde is en blijft de belangrijkste schakel in de keten. Het is belangrijk in gesprek te blijven, hoor hem en waak ervoor dat een uitgezet traject niet het traject van ketenpartners wordt. Ketenpartners moeten het traject begeleiden en ervoor waken dat het geen onmogelijke opgave wordt voor de gedetineerde. Laten ketenpartners elkaar op tijd vinden: voor, tijdens en voorbij de overdracht.

Deze man heeft ons vandaag kunnen overtuigen dat je naast je rol die je als professionele gevangenisbewaarder hebt ook gewoon mens kunt zijn.

Want hij stelt ons de vraag; wie draag je over - wat draag je over - hoe draag je over en waarom draag je over. Met de ontmoetingsdag 'recht van spreken' een mooie inspiratie en bewustwording is geboren om het verschil te kunnen maken.

In de middag waren er workshops, waarna Peter Faber symbolisch een oscar uitreikte aan Toon Walravens voor zijn positieve bijdrage en inspiratie.

De reden dat Toon Walravens de Oscar uit handen van Peter Faber ontvangt: Peter Faber vond Toon Walravens de kampioen van de dag. Voor Peter Faber is hij het toonbeeld waar zijn stichting voor staat: het toonbeeld van iemand die destructieve energie in creatieve energie heeft omgezet, die vanuit achterstand en beperking de switch heeft weten te maken van passief naar actief in het leven staan. Een inspiratiebron, een voorbeeld vol idealisme, samenwerking en doorzetten. Wil je meer weten over De Peter Faber Stichting? Klik dan hier!

Maar volgens Toon Walravens eigen woorden is dit beeldje ook bestemd voor medeorganisator Frans Douw, Gert Jan Slump van Restorative Justice Nederland, Daniëlle Haarbosch, Suzanne Vis, Jolanda van den Hurk van de Vrijwillige Hulpdienst Eindhoven en alle andere direct betrokkenen uit.

Reacties

Het kennisplein 'De Ervaringsdeskundige' is gerealiseerd in opdracht van Markieza in samenwerking met het Trimbos-instituut, HEE! en Phrenos (LIVE).